Je, Uamuzi wa mbeleni ni nini? Je, kuamua (determinism) ni nini?



Swali: "Je, Uamuzi wa mbeleni ni nini? Je, kuamua (determinism) ni nini?"

Jibu:
Hebu tuanze na ufafanuzi wa jumla:

Uamuzi (Determinism): Ni mtazamo kwamba kila tukio lina sababu na kwamba kila kitu katika ulimwengu kinategemea kabisa na kuongozwa na sheria ya usababishaji/asili. Kwa kuwa wanadhana hii wanaamini kwamba matukio yote, ikiwa ni pamoja na vitendo vya binadamu, vilikwisha amuliwa, na wazo la fundisho la uamuzi (determinism) linakisiwa huenda haliambatani na dhana ya mapenzi ya hiari.

Uamuzi wa wa mbeleni (Fatalism): Imani ya kwamba "chenye kitakuwa ndio kitakua," kwa kuwa matukio yote ya zamani, ya sasa, na ya baadaye yameandaliwa tayari na Mungu au mwney nguvu zote. Katika dini, mtazamo huu unaweza kuitwa uamuzi tayari; unashikilia kwamba ikiwa roho zetu zinakwenda mbinguni au kuzimu zimekwisha amuliwa kabla ya kuzaliwa na inategemea uchaguzi wetu.

Hiari huru: Nadhani kwamba wanadamu wana uhuru wa uchaguzi au uamuzi; yaani, kutokana na hali, mtu angeweza kufanya zaidi ya yale aliyoyafanya. Wanafalsafa walisisitiza kwamba mapenzi ya hiari hayapatani na uamuzi tegemezi (determinism).

Uamuzi tashwishwi (Indeterminism): Maoni kwamba kuna matukio ambayo hayana sababu yoyote; washiriki wengi wa hiari ya bure wataamini kwamba vitendo vya uchaguzi ni uwezo usioelekezwa na sababu yoyote ya kimwili au kisaikolojia.

Uharibifu wa kiteolojia ni jaribio la kuonyesha kupinga kwa mantiki kati ya Mungu mwenye ujuzi na hiari huru, ambapo mapenzi ya hiari huelezwa kama uwezo wa kuchagua kati ya njia mbadala. Katika hili li sawa na madhumuni ya maswali "Je! Mungu mwenye nguvu ataumba mwamba mzito hawezi kuinua?"

Nguzo kuu ya theolojia mbeleni inaelezwa kama ifuatavyo: Mungu anajua mambo yote. Kwa kuwa Mungu anayajua mambo yote, Mungu ana ufahamu usio na makosa. Ikiwa Mungu ana ufahamu usio na kasoro ya kwamba kesho utashiriki katika tukio (utavyeka nyasi nyambani), basi lazima uweze kushiriki katika tukio hilo (uvyeke nyasi).

Kwa hivyo, mapenzi huru hayawezekani, kwani huna njia mbadala isipokuwa kushiriki katika tukio (uvyekaji nyasi). Na ikiwa hautatimiza tukio, basi Mungu hayajui mambo yote. Vinginevyo, ikiwa unashiriki kwenye tukio, basi huna hiari huru, kwa sababu ya kukosa uwezo wa kuchagua njia mbadala.

Hoja ya kupinga inaweza kusema kwamba Mungu ni mwenye kujua mambo yote. Kwa kuwa Mungu ni Mwenye kujua mambo yote, Yeye pia hana hatia. Ikiwa Mungu ana ufahamu usiofaa wa kwamba kesho utashiriki katika tukio hilo, basi utachagua kwa hiari hii kulingana na mapenzi yako ya huru, si kwa wajibu au ukosefu wa uchaguzi kuhusu tukio hilo. Bado una uhuru wa kujihusisha katika tukio hilo; Mungu anajua tu uchaguzi wako kabla ya kufanya hivyo. Hukulazimika kufanya chaguo 'A' (kuvyeka nyasi) zaidi ya uchaguzi 'B' (kucheza tennis). Ikiwa ungebadilisha mawazo yako, Mungu angeona hivyo pia, kwa hivyo bado una uhuru kamili wa bure katika mambo yote. Pia, utaendelea kufanya uchaguzi sawa (kwa hiari ya uhuru), hata kama Mungu alichagua sio kuona wakati ujao. Kuona Mungu au kutoona siku zijazo hakubadili mapenzi yako huru.

Utangulizi wa ujuzi, ikiwa umewekwa siri, hautaweza kufuta mapenzi huru kwa njia yoyote ya mantiki au ya busara. Tukio la kuchaguliwa kwa mtu binafsi 'A' linafanya uchaguzi sawa bila kujali kama Mungu hakuwa na ufahamu kabla ya uchaguzi. Mungu kujua au kutojua siku zijazo haingeweza kubadilisha mapenzi ya watu binafsi. Mapenzi huru yataangamizwa tu kama Mungu alifanya ujuzi wake kujulikana kwa umma kuhusu uchaguzi wa kujitolea kwa watu binafsi; hii ingebadilika mapenzi ya huru ya baadaye na kuifanya kuwa wajibu. Mfano rahisi ni mtaalamu wa akili anayemwona mtu upande wa pili wa ulimwengu akipungua na kuvunja mguu wake wakati anaharakisha kupata kuwahi basi. Watazamaji hawawezi kubadili ukweli kwa kuona tukio hili, kama tukio hili lingeweza kutokea bila kujali kama mtu ameliona au la. Vile vile hutumika kwa ufahamu wa Mungu: bora tu inamhuzisha Mungu hata kama sio moja kwa moja na kuingilia kati na sio kuingilia kati na ukweli au ujuzi wa mtu mwingine, basi si kinyume na mapenzi huru ya wanadamu.

Hata hivyo, kama Mungu aliumba yote vitu vyote, basi hiyo inaleta tatizo kwa ujuzi wowote wa ujasiri juu ya sehemu ya Mungu. Uelewo Mungu ajuaye mambo yote lazima kuunganishwe na ufahamu wa uharibifu wa Mungu kwa wakati. Ikiwa Mungu anajua matukio yote-ya zamani, ya baadaye, na ya sasa-basi angejua matukio yote na maamuzi ambayo mtu anaweza kufanya, ingawa kutokana na maoni ya mtu matukio hayo na maamuzi hayajawahi kutokea. Hii inaweza kumaanisha uharibifu wa mapenzi huru kwa mtu yeyote, ingawa hakuna utaratibu wa utambuzi wa wazi wa Mungu kuzuia uhuru wa kutenda unatokana na kanuni ya uharibifu wa kidini. Kwa kuwa, kulingana na teolojia ya Kikristo, Mungu hudumu zaidi ya wakati uliopo, Mungu anajua kutoka kwa uumbaji njia nzima ya maisha na hata kama mtu huyo atakubali mamlaka yake ya Mungu. Kwa hali hizi, hali tu ya kisaikolojia yenye nguvu sana inaonekana kuwa inawezekana kwa baadhi.

Tukienda hatua moja zaidi, hapa kuna maana nyingine: kuna tofauti kubwa kati ya Kwisha amuliwa, Roho Mtakatifu kufanya kazi bila usaidizi wowote na nafasi (au bahati).

Wanadamu wanafundisha kwamba kuna nguvu mahali, isiyo na nguvu ya mwanadamu, ambayo hakuna mtu anayeweza kudhibiti-hata Mungu mwenyewe-na kwamba matukio yanapigwa na nguvu hii iliyo upofuni, isiyo na maana. Hili ni fundisho kwamba Roho Mtakatifu hategemei kitu kingine katika utenda kazi wake.

Uwezekano (au bahati) ni nguvu isiyo na uwezo ambayo husababisha vitu kutokea "kwa bahati," bila udhibiti wowote au uongozi wa Mungu. Katika ulimwengu unaohusika na Uwezekano, Mungu anaweza kuona ni nini kitatokea, na hivyo ndivyo ilivyo. Kila kitu kinategemea bahati tu. Na kama Msemaji wa Uwezekano ataulizwa kwa nini au jinsi gani mambo yanayotokea, hawana jibu ila kusema "yametokea tu."

Kuadhimishwa, mafundisho ya Biblia, inasema kwamba Mungu ana lengo na anafanya vitu vyote kulingana na mapenzi yake na kusudi lake (Waefeso 1:11, Danieli 4:35, Isaya 14:24, na 46:10). Kuadhimishwa kunafundisha kwamba Mungu hana wala haruhusu kitu chochote isipokuwa kinachotumikia kusudi lake (Zaburi 33:11). Hii inamaanisha kwamba MWENYEZI MUNGU ndiye MUNGU wa ulimwengu, Yeye anayefanya mambo yote vile anavyotaka.

Wale wanaoamini kwa upofu "chochote kitakacho kuwa, kitakuwa" wamekosea sawia na watetezi wa nafasi. Ni kweli kwamba matukio ni ya kweli, lakini kwa mwelekeo wa Mungu Mwenye nguvu ambaye hutimiza amri zake mwenyewe.

Wanafunzi wakuu wa Biblia hawaamini kwamba vitu "vinatokea tu." Wanaelewa kuwa Mungu mwenye hekima, mtakatifu, mzuri na mwenye nguvu ana udhibiti wa kila kitu cha maisha (Mathayo 10: 29-30). Mwanadamu ambaye hapendi Mungu kuwa na udhibiti huu, au ambaye anadharau ukweli wa ukuu wa Mungu, ni mtu asiyempenda Mungu na hamtaki Mungu katika maisha yake.Ataka njia yake mwenyewe Yeye, kama vile pepo wa zamani, angeweza kusema, " Tuache peke yetu "(Marko 1:24) Lakini si hivyo, Mungu ni Mwenye nguvu, na Yeye hawezi kujikana Mwenyewe.


Rudi kwa ukurasa wa nyumbani wa Kiswahili

Je, Uamuzi wa mbeleni ni nini? Je, kuamua (determinism) ni nini?