Nīnau
Aia anei ke Akua?
Pane
ʻO kekahi o nā nīnau kumu a koʻikoʻi loa e hiki i kekahi ke noʻonoʻo inā paha ke ola nei ke Akua. Nui nā manaʻo e pili ana i ke Akua, akā ʻo ka pane ʻana i ka nīnau aia ke Akua? e koi ana i nā kekona he nui o ka nānā ʻana a pili i nā manaʻo like ʻole a me nā hōʻike. I ka hopena, ʻo ka mea a mākou e ʻike ai i ka ʻike kanaka, ka ʻepekema, ka noʻonoʻo, a me ka mōʻaukala e alakaʻi ai i kahi pane hilinaʻi: ʻae, aia ke Akua.
I ka manawa pinepine, ua nīnau ʻia kēia nīnau penei: "Hiki iā ʻoe ke hōʻoia i ke ola o ke Akua?" ʻO ka pilikia, ʻoiai ʻo ka ʻoiaʻiʻo ponoʻī he mea paʻa loa, ʻaneʻane ʻaʻohe hiʻohiʻona o ka hōʻoia paʻa loa ma waho o ka lojika maʻemaʻe a me ka makemakika. No kēlā kumu, ʻaʻole pono nā lumi hoʻokolokolo i ka hōʻoia paʻa loa e hiki ai i kahi hoʻoholo; akā, ke ʻimi nei lākou e hoʻopau i ka "kānalua kūpono" a noʻonoʻo i ka mea "hiki loa."
He mea kūpono ʻole ke koi ʻana i ka "hōʻike" o ke Akua ʻaʻole hiki i kekahi ke hōʻole. ʻAʻole hana nā hōʻike a me nā kānaka pēlā ma ke ao maoli. He ʻokoʻa loa ka "hālāwai ʻana" i nā ʻoiaʻiʻo a me ka "ʻae ʻana" iā lākou. ʻO nā hoʻopaʻapaʻa paʻa a kūpono hoʻi e noho hōʻoiaʻiʻo ʻole i ka poʻe i hoʻoholo e hoʻomaloka. No ka mea kānalua paʻa, ʻaʻole ia he "hōʻike," ʻoiai inā e hōʻoiaʻiʻo ia i kekahi mea ʻē aʻe. ʻOi aku ka mana o ka manaʻo o ke kanaka ma mua o nā hōʻike i loaʻa.
ʻO ia hoʻi, he mea pono kekahi ʻano o ka "manaʻoʻiʻo"—ʻaʻole wale no ke ola ʻana o ke Akua. ʻO ka ʻike piha ma ʻō aku o ko kākou hiki. Hoʻopuni ka hoʻopāpā a me ka hoʻokae i ko kākou mau manaʻo. E mau ana kahi hakahaka ma waena o ka mea hiki iā kākou ke "ʻike" a me ka mea a kākou e "manaʻoʻiʻo ai." Pili like kēia i ka poʻe kānalua a me ka poʻe manaʻoʻiʻo. ʻAʻole hiki iā kākou ke ʻike i nā kikoʻī āpau i kēlā me kēia manawa a kākou e noho ai ma kahi noho, ʻai i ka meaʻai, a piʻi paha i nā alapiʻi. Hōʻike kēlā mau hana a pau i kahi ana o ka manaʻoʻiʻo. Hana mākou, me ka nānā ʻole i ka mea a mākou i ʻike ʻole ai, ma muli o ka mea a mākou i ʻike ai. ʻO ia ke ʻano o ka manaʻoʻiʻo Baibala, me ka manaʻoʻiʻo i ke ola ʻana o ke Akua. Hilinaʻi mākou i ka mea i ʻike ʻia, e alakaʻi ana iā mākou i ka hana, me ka nānā ʻole i ka ʻike piha (Hebera 11:6).
Inā paha e ʻae kekahi i ke Akua a ʻaʻole paha, pili ka hoʻoholo i ka manaʻoʻiʻo. ʻAʻole koi ka manaʻoʻiʻo i ke Akua i ka manaʻoʻiʻo makapō (Ioane 20:29), akā ʻaʻole hiki iā ia ke lanakila i ke kūʻē ʻino (Ioane 5:39–40). ʻO ka hoʻoikaika ʻana i ka manaʻoʻiʻo he ʻike kanaka, ka noʻonoʻo, a me nā hōʻike empirical, nā mea a pau e kōkua i ka pane ʻana i ka nīnau aia ke Akua?
Aia anei ke Akua? — ʻIke Kanaka
Hoʻomaka pinepine ke kūkākūkā ʻana i ke ola ʻana o ke Akua me nā hoʻopaʻapaʻa lojika. He mea kūpono kēlā, akā, ʻaʻole ia ke ʻano o ka hana maʻamau a ke kanaka. ʻAʻohe mea e hoʻomaka me ka ʻole o nā manaʻo āpau, e kali ana e hahai i kahi ala kūpono robotic ma mua o ka hoʻokumu ʻana i kahi manaʻo. Wehewehe ka poʻe i ke ola ma muli o ke ao a puni lākou. No laila, ʻo ka nānā ʻana i ke ola ʻana o ke Akua e hoʻomaka me nā ʻike. Ma hope iho, hiki iā mākou ke hoʻohana i ka lojika e loiloi i kēlā mau manaʻo.
Aia nā hōʻike o ke Akua ma nā ʻike kanaka o kēlā me kēia lā (Roma 1:19–20; Halelu 19:1; Koheleta 3:11). Hoʻokomo pū kēia i ko kākou ʻano kūlohelohe o ke kūlana pono. Pili ia i ka hoʻolālā ʻike ʻia o ke ao holoʻokoʻa a puni kākou. Hoʻoikaika ke ola kanaka i ka manaʻoʻiʻo he ʻoiaʻiʻo a he manaʻo nui ka ʻoiaʻiʻo, ka hoʻopunipuni, ke aloha, ka inaina, ka maikaʻi, ka hewa, a me nā mea ʻē aʻe. ʻO ka hapa nui o ka poʻe ma ka mōʻaukala ua manaʻoʻiʻo i kahi ʻoiaʻiʻo ʻoi aku ka nui ma mua o ke kino.
ʻAʻole ko mākou mau ʻike he hōʻike paʻa, ʻoiaʻiʻo. Akā, hoʻohana ke Akua i ka hōʻike laulā ma ke ʻano he kono (Hoʻike 3:20). ʻO nā ʻike maʻamau ka mea e hoʻokūpaʻa ai i ka pono e ʻimi i nā pane hou aʻe (Mataio 7:7–8). ʻO ka poʻe e hoʻowahāwahā a e hoʻokae paha i ke kono a ke Akua, ʻaʻohe o lākou kumu no ka naʻaupō (Roma 1:18; Halelu 14:1).
Aia anei ke Akua? — Lojika Kanaka
ʻEkolu o nā hoʻopaʻapaʻa lojika ikaika loa e pili ana i ke ola ʻana o ke Akua, ʻo ia nā hoʻopaʻapaʻa cosmological, teleological, a me ka hoʻopaʻapaʻa moral.
Noʻonoʻo ka hoʻopaʻapaʻa cosmological i ke kumumanaʻo o ke kumu a me ka hopena. ʻO kēlā me kēia hopena ka hopena o kekahi kumu, a ʻo kēlā me kēia kumu ka hopena o kahi kumu mua. Eia naʻe, ʻaʻole hiki i kēlā kaulahao o nā kumu ke hele mau loa i ka wā i hala, a i ʻole, ʻaʻole loa e hoʻomaka ke kaulahao. Ke koi nei ka lojika i kahi mea e mau loa ana a ʻaʻole ia he hopena o kekahi mea ʻē aʻe. ʻO ko kākou ao holoʻokoʻa, ʻaʻole ia he mau loa a ʻaʻohe kumu. Kuhikuhi ka lojika i ke Akua: ke ana mau loa ʻole ʻia o nā mea ʻē aʻe a pau, ke Kumu Mua o ko kākou ʻoiaʻiʻo.
Nānā ka hoʻopaʻapaʻa teleological i ke ʻano o ke ao holoʻokoʻa. ʻO nā hoʻonohonoho galactic nui loa, ko kākou ʻōnaehana solar, ko kākou DNA, nā ʻāpana subatomic—hāʻawi nā mea āpau i ke ʻano ua hoʻonohonoho pono ʻia. He ikaika loa kēia ʻano a hiki i nā atheists paʻakikī ke pilikia i ka wehewehe ʻana i ke ʻano o ka hoʻolālā.
ʻAʻohe mea e pili ana i nā ʻāpana subatomic a i ʻole nā mana e hōʻike ana he pono lākou e hoʻonohonoho ʻia e like me lākou. Akā naʻe, inā ʻaʻole lākou e like me lākou, ʻo nā mea paʻakikī—a me ke ola—he mea hiki ʻole. Hoʻohui nā ʻumi o nā mau mea mau o ke ao holoʻokoʻa me ka pololei kupaianaha e hiki ai ke ola, ʻaʻole hoʻi e ʻōlelo aku i ka mea maoli. ʻAʻole i nānā a wehewehe paha ka ʻepekema i ke ola e kū mai ana mai ka mea ola ʻole, akā hōʻike pū ia i ka hoʻomaka koke ʻana o nā meaola paʻakikī. ʻO kahi hui o nā mea kālaihonua i ʻike i nā huaʻōlelo "Aia wau ma aneʻi" ma ka paia o kahi ana e manaʻo lākou i ka hana akamai. I kēia manawa, hōʻike ka DNA kanaka i kahi ʻano coding ma mua o ka hiki o nā ʻenekinia kanaka maikaʻi loa. ʻO ke kaumaha o kēia hōʻike, ma ke ʻano kūpono, makemake i ka manaʻo o kahi Mea Hoʻolālā Akamai—ke Akua—ma ke ʻano he wehewehe.
Kuhikuhi ka hoʻopaʻapaʻa moral i nā manaʻo e like me ka maikaʻi a me ka hewa, nā loina, a pēlā aku. He mea kūpono ia he mau kūkākūkā kēia no "ka mea e pono ai," ʻaʻole wale "ka mea." Ua hoʻokaʻawale loa ʻia nā loina pono mai ka noʻonoʻo loko ʻino a pilikino e manaʻo ai kekahi mai kahi mea ola i ulu wale ʻia e ola i kekahi kumukūʻai. ʻO ka manaʻo ponoʻī e noʻonoʻo ana ke kanaka ma nā ʻōlelo ʻaʻole kino, pono, he mea kupanaha. Ma waho aʻe o kēlā, ʻo ke kumu nui o nā pono kanaka e mau ana ma o ka mōʻaukala a ma waena o nā moʻomeheu.
Eia kekahi, ʻo ke kūkākūkā ʻana i nā manaʻo pono e alakaʻi pono ʻia i kahi alahele. ʻO nā manaʻo pono he pilikino loa ia, a no laila he mea ʻole, a i ʻole pono e hoʻokumu ʻia ma kekahi kūlana loli ʻole. ʻAʻole kākoʻo ka ʻike kanaka i ka hopena ʻaʻohe manaʻo o ka pono. ʻO ka wehewehe kūpono loa no ke kumu e noʻonoʻo ai ka poʻe ma nā ʻōlelo pono a kaʻana like i nā manaʻo pono he kānāwai pono maoli i hāʻawi ʻia e kahi Mea Hāʻawi Kānāwai Pono, ʻo ia hoʻi, ke Akua.
Aia anei ke Akua? — ʻEpekema Kanaka
Ua hoʻoulu ʻia nā hoʻopaʻapaʻa kūpono ma luna e nā nānā ʻana. Hōʻike nā manaʻo e like me ke Kumumanaʻo Big Bang, ma ka liʻiliʻi loa, i ka pono ʻepekema o kahi ao holoʻokoʻa i hana ʻia, ʻaʻole mau loa. Pēlā nō hoʻi no ke ʻano o ka DNA. Hāʻawi ka ʻikepili empirical i ka hilinaʻi i ka manaʻo o kahi Mea Hana Baibala a kūʻē i nā wehewehe ʻē aʻe, e like me ke ao holoʻokoʻa mau loa a i ʻole ka abiogenesis.
Kākoʻo pū ka ʻepekema ʻeli honua i ka Baibala. Ua hōʻoia pinepine ʻia nā kānaka, nā hanana, a me nā wahi i hōʻike ʻia ma ka Palapala Hemolele e nā ʻike honua. Ua hiki mai ka nui o kēia mau ʻike ma hope o ka hōʻike ʻana o ka poʻe kānalua he moʻolelo hoʻokalakupua nā moʻolelo o ka Baibala.
ʻO ka mōʻaukala a me nā palapala, no ko lākou ʻāpana, kākoʻo pū i ke ola ʻana o ke Akua. ʻO ka mālama ʻana i ka Baibala kekahi laʻana: ʻo ko mākou hiki ke hahai i ke kikokikona o ka Palapala Hemolele i kahi manawa kokoke loa i nā hanana mua e kākoʻo ana i ka hilinaʻi o ka Baibala. ʻO ka mana Iudaio-Karistiano ma luna o ka moʻomeheu, ke ʻano maikaʻi, nā pono kanaka, a me ka hānau ʻana o ka ʻepekema hou e hōʻike ikaika ana i kahi ala e kūlike me ka ʻoiaʻiʻo.
Aia anei ke Akua? — Ke Akua i loko o kākou
ʻO kēlā me kēia o nā māhele ma mua he kahua aʻo holoʻokoʻa a he kumuhana o nā tausani puke. Akā, ua hōʻike nui ʻia ke ola ʻana o ke Akua, no ka hapa nui o ka poʻe, ma o ka ʻike pilikino. He mea hiki ʻole paha ke "hōʻoia" i nā poʻe ʻē aʻe ua hauʻoli ʻoe, no ka laʻana, akā ʻaʻole ia e hoʻololi i ka ʻoiaʻiʻo o kou hauʻoli. ʻAʻole ia e ʻōlelo ʻo ka manaʻo kūloko e ʻoi aku ma mua o ka ʻoiaʻiʻo kūʻokoʻa, akā ʻo nā ʻoiaʻiʻo paʻakikī e kākoʻo pinepine ʻia e nā ʻike pilikino. ʻO nā ola i hoʻololi ʻia, nā ʻano i hoʻoponopono hou ʻia, a me nā pane i ka pule he ʻāpana ia o ko mākou manaʻo pilikino e ola ana ke Akua.
ʻO ka ʻike pilikino o ka ʻoiaʻiʻo he ala hoʻoikaika ia e ʻike ai kākou aia ke Akua, a ʻo ka manaʻo o ke Akua no nā kānaka a pau e ʻike i kēlā ʻano. Ua hele mai ke Akua i ka honua ma ke ʻano pilikino, ma ke ʻano he kanaka (2 Korineto 4:6), no laila hiki iā kākou ke loaʻa kahi pilina pilikino me Ia (Ioane 14:6). ʻO ka poʻe e ʻimi pono ana i ke Akua e loaʻa iā lākou (Mataio 7:7–8), a ʻo ia ka hopena o ke alo mau o ka ʻUhane Hemolele (Ioane 14:26–27).
ʻO ka nīnau, aia ke Akua?, no laila, ʻaʻole hiki ke pane ʻia me ka hōʻike piha loa, akā hiki iā mākou ke kuhikuhi i ke kaumaha o nā hōʻike e hōʻike ana aia ʻo ia. ʻO ka ʻae ʻana i ke ola ʻana o ke Akua ʻaʻole ia he lele makapō i loko o ka pouli. He ʻanuʻu hilinaʻi ia mai loko mai o ka pouli i loko o kahi lumi i hoʻomālamalama maikaʻi ʻia kahi i hoʻomaopopo ʻia ai nā mea he nui.
English
He mau nīnau kāu?