Vraag
Is sommige van Spreuke gekopieer uit die "Onderwysing van Amenemope"?
Antwoord
Die boek Spreuke is hoofsaaklik deur koning Salomo, Dawid se seun, omstreeks 900 v.C. geskryf. God het Salomo met groot wysheid geseën, tot die punt dat hy by heersers van ander lande bekend was (1 Konings 4:30–32). Benewens Spreuke, het Salomo ook Prediker geskryf, wat die nietigheid van die lewe sonder God ondersoek; en Hooglied, 'n verhaal van liefde en reinheid tussen 'n man en 'n maagd. Die Onderwysing van Amenemope is in die antieke Egipte geskryf en is 'n versameling wyse spreuke en algemene lewensbeginsels. OuTestamentiese en literêre geleerdes het lank reeds gedebatteer of Spreuke met die "Onderwysing van Amenemope" verwant is en, indien wel, in watter mate.
Spreuke 22:17–24:22 is die derde versameling in die boek Spreuke en word aangedui as "Woorde van die wyse." Soos die eerste afdeling (Spreuke 1–9) gebruik dit vloeiende gedigte wat deur 'n vader tot 'n seun gerig is (Spreuke 1:8; 23:19), anders as die kort, algemene stellings van die tweede afdeling (Spreuke 10:1–22:16). Die derde versameling kan volgens vier onderwerpe verdeel word: inleiding (22:17–23:11), die onderrig van kinders om te gehoorsaam (23:12–24:2), teëspoed (24:3–12), en oortreders (24:13–22). Hierdie gedeelte van Spreuke is soortgelyk in vorm en inhoud aan die "Onderwysing van Amenemope", en dit het sommige daartoe gelei om 'n verband tussen die twee te ontdek.
In 1888 het 'n Britse argeoloog 'n Egiptiese papirus vir die Britse Museum aangekoop. Dit is onvertaal gelaat totdat die studie van alle dinge Egipties opgevlam het ná die Tweede Wêreldoorlog. In 1976 is die eerste relatief akkurate vertaling gepubliseer. Amenemope, man van Tawosre, word beskryf as 'n kontroleur van Karnak, wat graanbelasting vir die farao ingesamel het. Die "Onderwysing van Amenemope" is 'n lys van dertig wyse spreuke vir sy seun, Hor-em-maakher, waarin hy geleer word hoe om te leef om seëninge te ontvang van die Egiptiese god van geregtigheid en waarheid, Maat. Alhoewel sommige van die teks onontsyferbaar is, is drie temas duidelik: rustigheid, eerlikheid en die krag van bestemming en noodlot (d.w.s. die wil van God). Dit is onduidelik of Amenemope die werklike skrywer was of 'n onbekende skrywer wat 'n skuilnaam gebruik het. Daar word gedink dat hy nie vroeër as 1539 v.C. geleef het nie.
Die papirus in die Britse Museum is twaalf voet lank, tien duim hoog en in sewe-en-twintig bladsye opgebreek. Dit is gedateer tussen 950 en 650 v.C., maar al is dit die volledigste teks, is dit nie die enigste oorblyfsel nie en beslis nie die oudste nie. Die Kaïro-museum het 'n potskerf met 'n paar reëls uit die "Onderwysing van Amenemope" uit hoofstukke 1 en 2 en 'n skryfbord (wasstene) met gedeeltes uit hoofstukke 24, 25 en 26. 'n Skryfbord met die proloog is in die Louvre in Parys. Moskou het nog 'n skryfbord met gedeeltes uit hoofstukke 4 en 5. En die titel "Wysheid van Amenemope" is op die muur van Medinet Habu, die begrafnispaleis van Ramesses III, geskryf. Gegewe die ouderdom van die artefakte en die literêre styl van samestelling, word vermoed dat die oorspronklike voor 1000 v.C. geskryf is.
Die teks van die Onderwysing van Amenemope bestaan uit 'n inleiding en dertig hoofstukke van "wyse spreuke." Herhalende temas is: moenie gulsig wees of die armes bedrieg nie, bly weg van konflik en laat die gode dit hanteer, doen goeie dade sodat mense jou sal eer, moenie met mense van laer of hoër sosiale status omgaan nie, moenie jaloers wees of guns betoon aan die rykes en magtiges nie, eer en sorg vir jou bejaardes en die armes, en moenie 'n vertrouensgeheim openbaar nie.
Die debat wat al sowat honderd jaar woed, gaan oor die presiese aard van die verhouding tussen Spr. 22:17–24:22 en die "Onderwysing van Amenemope." Sommige geleerdes sê dat die Hebreeuse teks deur die Egiptiese teks beïnvloed is; ander sê dat die teenoorgestelde waar is, dat Amenemope se skrywe deur Salomo s'n beïnvloed is; ander sê weer dat die verband tussen Spr. 22:17–24:22 en die "Onderwysing van Amenemope" toevallig is.
Daar is drie moontlike verklarings vir die ooreenkomste tussen Spreuke en die "Onderwysing van Amenemope":
1. Salomo het die Onderwysing van Amenemope ontdek en dit aangepas om na die God van die Israeliete te verwys.
2. Die datering van die artefakte is verkeerd, en die Egiptiese teks is gekopieer uit Salomo se oorspronklike.
3. Albei tekste is onafhanklik geskryf, en die ooreenkomste is óf die gevolg van gemeenskaplike bronmateriaal (gebaseer op 'n ouer, verlore Semitiese teks) óf die feit dat 'n soortgelyke doel en vorm (wysheidsliteratuur was baie gewild in die antieke wêreld) natuurlik tot soortgelyke onderwerp en uitdrukking lei.
Hier is een voorbeeld van 'n ooreenkoms tussen Spreuke en die "Onderwysing van Amenemope":
Moenie die arm man beroof, omdat hy arm is nie,
Of die behoeftiges by die poort vertrap nie (Spreuke 22:22, NASB).
Bewaar jouself daarvan om die armes te beroof.
"Van gewelddadigheid teenoor die swakkes" (Amenemope iv, 4–5).
Duidelik bevat hierdie twee gedeeltes soortgelyke gedagtes. Maar, net so duidelik, is daar geen direkte kopiëring betrokke nie. Daaruit volg ook nie dat een skrywer van die ander moes geleen het nie. Is dit nie moontlik dat twee mense, wat reëls van wysheid skryf, albei die noodsaaklikheid van geregtigheid vir die onderdruktes sou aanraak nie?
Nog 'n voorbeeld:
"Want rykdom maak sekerlik vir homself vlerke
Soos 'n arend wat na die hemele vlieg" (Spreuke 23:5, NASB).
"Hulle [oneerlike rykdom] maak vir hulself vlerke soos ganse,
En vlieg na die hemel" (Amenemope x, 5)
Weer kan ons sien dat daar geen direkte kopiëring plaasgevind het nie, alhoewel die twee gedeeltes 'n gemeenskaplike tema behandel en albei 'n vergelyking met voëls gebruik. Een verskil is dat Salomo in die konteks van 'n algemene begeerte na groter rykdom praat, terwyl Amenemope spesifiek oor onregmatige verkryging van winste praat. Wat die voëlgebaseerde vergelyking betref, blyk dit dat so 'n idioom in spraakgebruik algemeen in die Nabye Ooste gebruik was, aangesien dit ook in ander antieke geskrifte voorkom. Die gebruik van 'n voël in vlug om die verganklike aard van dinge te illustreer, kom ook voor in Hosea 9:11.
Hier is 'n meer problematieke voorbeeld:
"Het ek nie uitmuntende dinge aan julle geskryf nie?
Van raad en kennis?" (Spreuke 22:20, NASB)
"Sien self hierdie dertig hoofstukke.
"Hulle is aangenaam, hulle onderrig" (Amenemope xxvii, 7–8).
Met die eerste oogopslag blyk daar nie 'n parallel hier te wees nie, maar in die oorspronklike Hebreeus verwys die woord wat met "uitmuntende dinge" vertaal is (ook in die KJV) na "shaliysh," wat kan beteken "'n derde van 'n maat," "'n drieledige musiekinstrument," of "'n amptenaar soos 'n skilddraer of beampte." In sestien van die twintig voorkomste in die Bybel verwys die woord na 'n edele posisie, in een na 'n musiekinstrument en in twee na 'n maatstaf. Slegs hier skuif die betekenis van 'n edele amptenaar na 'n uitstekende ding.
Dit is moontlik dat ons moderne Hebreeuse teks 'n klein transkripsiefout bevat, en die woord nie "shaliysh" ("edelman") is nie, maar "shloshim"—"dertig." Die Ortodokse Joodse Bybel stem saam en vertaal die vers: "Het ek nie vir jou "shloshim" (dertig spreuke) geskryf nie?" Die NIV en die ESV volg hierdie denklyn en gebruik ook "dertig spreuke."
As Spr. 22:20 na "dertig" spreuke verwys, blyk daar 'n verband te wees met die vermelding in die "Onderwysing van Amenemope" van sy "dertig" hoofstukke. Sommige vertalings, soos die NIV, verdeel Spr. 22:17–24:22 in dertig gedeeltes. Sommige geleerdes beskou Spr. 22:20 nie as oorspronklik van Salomo nie, maar as iets wat per ongeluk ingesluit is, toe daardie gedeelte van die boek uit Amenemope se teks gekopieer is. Ander spekuleer dat Koning Salomo 'n Egiptiese skrywer in diens gehad het, wat vertroud was met die bewoording van die "Onderwysing van Amenemope," en dat daardie skrywer 'n vermelding van "dertig" spreuke ingevoeg het toe hy die boek Spreuke neergeskryf het. Maar dit is net so waarskynlik dat Salomo bloot 'n algemene literêre middel gebruik het wat na 'dertig' spreuke verwys, of dat hy figuurlik oor 'edele' spreuke geskryf het (nie 'dertig' nie), in welke geval die vertaling 'uitmuntende dinge' sinvol is.
Die meeste ooreenkomste tussen die Spreuke en die "Onderwysing van Amenemope" kan toegeskryf word aan die inherente gemeenskaplike kenmerke van literêre werke van dieselfde genre. Het Salomo gedeeltes van die "Onderwysing van Amenemope" vir sy eie gebruik aangepas? Dit is moontlik. Volgens Prediker 12:9 het Salomo "oorweeg en nagevors en baie spreuke gemaak," wat kan beteken dat hy 'n samesteller van spreuke uit baie verskillende kulture was. Dit maak nie enige gedeelte van Spreuke ongeldig nie. Alle wysheid kom uiteindelik van God af, en Salomo is steeds deur die Heilige Gees gelei, toe hy ander bronne in sy skryfwerk geraadpleeg, gewysig en geredigeer het.
Vir 'n akademiese ondersoek na die kwessies rondom die Spreuke en die "Onderwysing van Amenemope," sien John Ruffle se artikel in die Tyndale Bulletin nr. 28.
English
Is sommige van Spreuke gekopieer uit die "Onderwysing van Amenemope"?
