Vraag
Wat is a priori-, a posteriori- en a fortiori-argumente?
Antwoord
In filosofie word kennis geklassifiseer volgens die voortvloei uit universele, logiese beginsels en of dit afhanklik is van spesifieke ervarings en bewyse. Die verskil tussen hierdie, in breë trekke, trek die lyn tussen a priori- en a posteriori-kennis. Wanneer 'n stelling heeltemal via logika of universele waarhede geëvalueer kan word, is dit 'n a priori-konsep. Wanneer 'n stelling spesifieke waarneming of kennis vereis om geëvalueer te word, is dit 'n a posteriori-konsep. Dieselfde geld vir filosofiese "argumente" wat óf heeltemal deur rede gesteun word óf empiriese data vereis.
A priori beteken "van die vroeëre af." Kennis word a priori beskryf, wanneer dit onafhanklik van empiriese bewyse, ervaring of waarneming gestaaf kan word. In eenvoudiger terme is a priori kennis dié wat heeltemal deur logika verkry word. Byvoorbeeld is "sirkels is nie vierkante nie" en "bachelors is ongetroud" tautologieë, wat as waar beskou word, omdat hulle by definisie waar is. Hulle word as a priori-uitsprake beskou. Dieselfde geld vir wiskundige stellings soos 2+2=4.
A posteriori beteken "van die laasgenoemde." Kennis word as a posteriori beskryf wanneer dit slegs deur ervaring of ander empiriese middele verkry kan word. Eenvoudig gestel, is a posteriori-kennis dié wat logies gesproke moontlik waar of vals kan wees, en dus moet dit met werklike waarnemings beoordeel word. Die stelling "Jan is 'n bachelor" kan nie met suiwer logika geverifieer word nie; ons moet empiriese feite oor Jan waarneem om te weet of daardie stelling waar is of nie. Net so is "Ek het vyf dollar in my sak" 'n stelling wat moontlik waar of vals kan wees; dit kan slegs deur empiriese middele bewys of weerlê word.
Dit is belangrik om daarop te let dat a priori-kennis nie noodwendig heeltemal deur logika afgelei hoef te word nie, ten minste nie in die konteks van 'n bepaalde bespreking nie. Die betrokke punt hoef slegs deur rede alleen bevestig of verwerp te word. Sodra 'n feit of idee, ter wille van die argument as "waar" beskou word, kan latere idees heeltemal volgens die logiese uitkomste van daardie idee beoordeel word. Byvoorbeeld, as albei kante van 'n debat aanvaar dat "Johan was van 1 tot en met 3 Maart in Kansas" as 'n ware stelling, sal die stelling "Johan was nie op die maan op 2 Maart nie" vir daardie bespreking a priori as waar beskou word.
Neem kennis dat die tweede stelling as 'n absolute logiese noodsaaklikheid voortvloei uit die eerste. Dit is waarom dit "ware a priori"genoem kan word. As die eerste stelling waar is, word die tweede heeltemal op grond van logika geverifieer, nie op enige bepaalde bygevoegde feit nie. Dit is die letterlike betekenis van a priori: "van die vroeëre." Omdat ons die vroeëre stelling as waar aanvaar het, moet ons, logies, die tweede aanvaar.
Die verskil tussen a priori en a posteriori word belangrik, wanneer daar probeer word om sekere idees te bevestig of te weerlê. Die eerste stap is oor die algemeen om 'n bewering vir a priori-bevestiging te ondersoek — kortliks, is dit selfverwysend of logies noodsaaklik? Indien wel, is dit a priori as waar "bewys". Dit maak nie noodwendig so 'n kennis nuttig nie, maar dit beteken wel dat die waarheidswaarde van so 'n stelling nie ter sprake is nie. As dit nie a priori waar is nie, is die volgende stap om te vra of die stelling self-teenstrydig of logies onmoontlik is. Indien wel, kan dit a priori as vals verwerp word.
As 'n stelling nie op 'n a priori-grondslag geëvalueer kan word nie, moet dit met verdere bewyse of waarnemings ondersoek word: dit is a posteriori-kennis. Die meeste bewerings vereis in die meeste gevalle 'n mate van empiriese inligting om ondersoek te kan word. As 'n stelling nie uitdruklik as a priori erken is nie, is dit a posteriori, en die meerderheid van menslike kennis is a posteriori.
Die term a priori is die meer algemene gebruikte term. In logika en debat is die vermoë om iets as a priori-kennis te bestempel 'n belangrike onderskeiding. Terselfdertyd is dit ongewoon om 'n idee uitdruklik as a posteriori te bestempel. Wanneer dit wel gebeur, is dit gewoonlik bedoel om 'n bewering dat die stelling a priori geken kan word, te weerlê.
'n Baie minder algemene gebruikte term, a fortiori, beskryf iets wat verband hou met a priori-kennis, maar nie presies dieselfde is nie. Die term a fortiori beteken "van die sterkere," en dit verwys na argumente wat daarop gemik is om 'n "kleiner" punt te bewys, deur 'n reeds-bewese "groter" punt aan te haal. Byvoorbeeld, as 'n man sê hy kan dit bekostig om $100 uit te gee, neem ons aan hy kan dit bekostig om $10 uit te gee. As om een sluk van 'n vloeistof te drink dodelik is, neem ons aan dat om 'n hele koppie te drink ook dodelik is. As 'n man sy asem onder water vir drie minute kan inhou, neem ons aan hy kan sy asem vir een minuut inhou. As dit as 'n sonde beskou word om iemand te slaan, neem ons aan dat om hom te steek, ook sondig sou wees.
Wanneer ons oor 'n spesifieke punt argumenteer, op grond van 'n groter of breër gevestigde idee, gebruik ons fortiori-argumente. In alledaagse gesprekke gebruik ons dikwels uitdrukkings soos "nog meer so" of "des te meer." Dit is, in algemene terme, 'om ons te beroep op fortiori-logika, en die voorbeelde wat gegee word, kan almal in daardie soort taal geformuleer word.
Tegnies gesproke is a fortiori-argumente nie tot dieselfde mate onweerlegbaar soos werklik a priori-uitsprake nie. In die vorige voorbeelde, as die man ter sprake 'n getekende tjek van $100 van 'n vriend ontvang het, sou hy dalk net in staat wees om presies $100 uit te gee. Met ander woorde, dit is logies moontlik dat hy dit kan "bekostig" om $100 uit te gee, maar nie $10 nie, aangesien hy geen ander geld het nie. Dus, alhoewel a fortiori-argumente redelik is, is hulle nie logies absoluut nie, en dus nie werklik a priori nie.
Soos met alle filosofiese idees, weerspieël beide Skrif en Christelike ervaring die idees van a priori-, a posteriori- en a fortiori-kennis. Die boek Hebreërs vra retories: as diere-offer 'n sekere geestelike effek het, hoeveel meer effektief is die offer van Christus (Hebreërs 9:13–14)? Dit is 'n a fortiori-argument. Jesus het 'n a fortiori-argument gebruik toe Hy gesê het: "As julle, alhoewel julle sleg is, weet hoe om goeie geskenke aan julle kinders te gee, hoeveel te meer sal julle Vader in die hemel goeie geskenke gee aan dié wat Hom vra!" (Matteus 7:11) — Jesus se punt berus op die frase "hoeveel meer." Paulus wys daarop dat die Christendom onherroeplik aan die idee van die opstanding verbonde is — as daar geen opstanding is nie, is ons geloof nietig (1 Korintiërs 15:12–19). Dit is 'n a priori-stelling. Daarteenoor is Paulus se onmiddellike volgende opmerking dat Christus inderdaad uit die dood opgewek is (1 Korintiërs 15:20), wat 'n a posteriori-begrip is. Skrifgedeeltes heg groot belang aan bewyse en feite-ondersoek (Lukas 1:1–4; 2 Petrus 1:16; Handelinge 17:11).
Christelike evangelisasie en apologetiek behels ook hierdie drie idees. Sommige argumente vir die bestaan van God is a priori, gebaseer op suiwer logika, soos die ontologiese argument. As die heelal 'n begin het, word die kosmologiese argument 'n a priori-bewering. Die meeste gesprekke wat apologetiek en evangelisasie behels, steun hoofsaaklik op a posteriori-kennis, veral dié wat die betroubaarheid van die Skrif bespreek of die teleologiese argument gebruik. Besprekings oor hoe menslike geregtigheid en 'n behoefte aan moraliteit God se eienskappe van liefde en heiligheid weerspieël, is 'n vorm van 'n fortiori-argumentering. Dieselfde geld vir vergelykings wat toon dat die Bybel feitelik, histories en wetenskaplik betroubaar is: gegewe daardie bewyse, is dit "redelik" dat bewerings wat die Bybel weerspreek, vals is, gebaseer op 'n a fortiori-benadering.
Om die verskil tussen hierdie idees te ken, is nuttig, sowel in sake van suiwer filosofie as in ons interpretasie van die Skrif.
English
Wat is a priori-, a posteriori- en a fortiori-argumente?
