Soru
Aristoteles'in öğretisindeki İlk Hareket Ettirici Tanrı mıdır?
Yanıt
"Hareket etmeyen hareket ettirici" kavramı, en azından ilk Yunan filozofları döneminden beri tartışılmaktadır. Bu düşüncenin en çok Aristoteles tarafından sistemleştirildiği kabul edilir; ancak onu bu şekilde ilk ortaya koyan kişi mutlaka Aristoteles olmayabilir. Bu düşünce çizgisi ve Aristoteles'in onu desteklemek için sunduğu argüman daha sonra Thomas Aquinas tarafından Hristiyan ilahiyatı bağlamında kullanılmıştır. Aquinas, Tanrı'yı Hareket Etmeyen Hareket Ettirici olarak göstermiştir. Bu, Aquinas'ın kozmolojik argümanının, yani "beş yol"undan birinin parçasıdır. Ancak Aristoteles'in hareket etmeyen hareket ettiriciyi anlama biçimi ile Aquinas gibi sonraki ilahiyatçıların bunu Kutsal Kitap'ın Tanrısı'na uygulama biçimi arasında önemli farklar vardır.
Aristoteles, nihai gerçekliğin ideal Formlar'dan oluştuğunu ve "Demiurgos" adı verilen temel bir "iyi" varlığın gerçekliği yarattığını öğreten Platon'un öğrencisiydi. Aristoteles ise daha az kişisel ve daha soyut bir yaklaşım benimsedi. Hareket etmeyen hareket ettirici fikrini, daha önce var olan hareket etmeyen hareket ettiriciler (çoğul) kavramından geliştirdi. Aristoteles'in yazıları, "hareket"in var olabilmesi için onu başlatan bir şeyin, yani bir "hareket ettirici"nin bulunması gerektiği sonucuna ulaşan bir mantık ve gözlem zinciri izler. Ancak Aristoteles'e göre bu düşünce, göklerin çeşitli kürelerine ayrı ayrı uygulanıyordu; dönemin gökbilimcileri bu kürelerin sayısını 47 ya da 55 olarak kabul ediyorlardı. Aristoteles'e göre bunlar kişisel ya da ilişki kurulabilecek varlıklar değildi; onlar saf akıldan ibaretti.
Ancak daha sonraki yazılarında Aristoteles ya fikrini değiştirmiş ya da temel varsayımını değiştiren yeni bir sonuca ulaşmıştır. Kısacası, eğer birden fazla hareket etmeyen hareket ettirici varsa, evrende birlik olamazdı. Bu durumda bunlar nihai açıklama olmaktan uzak kalırdı. Bu nedenle Aristoteles, göksel kürelerin çeşitli hareket ettiricilerinin de gerisinde tek, yalnız ve nihai bir neden bulunması gerektiği sonucuna varmış görünmektedir. Nedensellik, birden fazla hareket etmeyen hareket ettiricide sona eremez; tek bir hareket etmeyen hareket ettiricide son bulmalıdır.
Aristoteles'in hareket etmeyen hareket ettirici kavramının tamamen soyut bir kavram olduğunu belirtmek gerekir. Bu kavram zekâya sahiptir, ancak başkalarıyla ilişki kuran bir varlık anlamında kişisel değildir. Aristoteles ilk nedenin bir kişi ya da bir ilah olduğunu varsaymamıştır. Aksine, bu nihai nedeni "kendisini düşünen düşünce" olarak görmüştür.
Teknik anlamda bu kavram, Kutsal Kitap'ın Tanrı tasviriyle büyük ölçüde uyumludur. Tanrı yaratılışı başlatandır, ancak kendisi yaratılmamıştır (Yaratılış 1:1; Yuhanna 1:1-3). O Ruhtur (Yuhanna 4:24); özü itibarıyla fiziksel değildir. Bu nedenle bir bakıma "saf akıl" olarak tanımlanabilir. Bu anlamda Tanrı gerçekten de "Hareket Etmeyen Hareket Ettirici" ya da İlk Neden'dir. Thomas Aquinas'ın hareket etmeyen hareket ettirici fikrini Hristiyan ilahiyatına uygulamasının özü de budur.
Aristoteles'in çalışmaları, Kutsal Kitap'ta öğretilen bir ilkenin kanıtıdır: Tanrı, yaratılışında kendisi hakkında insanları O'na iman etmeye yöneltecek kadar bilgi açıklamıştır. Mezmur 19:1, "göklerin" Tanrı'nın işlerini ilan ettiğini söyler. Aristoteles'in astronomi üzerine düşünceleri de onu nihai ve son bir nedenin var olması gerektiği sonucuna götürmüştür. Romalılar 1:19-20, Tanrı hakkında bilinebilecek şeylerin herkesin görebileceği kanıtlara dayanarak açık olduğunu söyler. Aristoteles de doğal gözlemlerden hareketle, evrenin varlığından sorumlu olan nedensiz, fiziksel olmayan bir "hareket etmeyen hareket ettirici"nin varlığını doğru biçimde çıkarsamıştır. Ancak bu sonucun sonsuz ve kişisel bir Yaratıcı'yı işaret ettiğini en azından tam anlamıyla kavrayamamıştır (Yuhanna 1:1-3).
Kısacası, Aristoteles'in hareket etmeyen hareket ettirici kavramı Kutsal Kitap'ın Tanrısı'yla uyumludur; ancak Aristoteles'in kendisi, teorisindeki bu kavramı Tanrı gibi kişisel bir varlıkla özdeşleştirmezdi. Bir benzetme yapacak olursak, Kutsal Kitap'ın Tanrısı tamamlanmış yapbozdur; Aristoteles'in hareket etmeyen hareket ettirici teorisi ise bu yapbozun yalnızca bir parçasıdır. Basitçe söylemek gerekirse, Aristoteles'in hareket etmeyen hareket ettiricisi Kutsal Kitap'ın Tanrısı değildi ve değildir.
English
Aristoteles'in öğretisindeki İlk Hareket Ettirici Tanrı mıdır?
