Soru
Etik felsefesi nedir?
Yanıt
Etik felsefesi, evrenin doğasının ve insanlığın bu doğaya nasıl karşılık vermesi gerektiğinin incelenmesidir. Filozoflar Tanrı’nın varlığı, insanların birbirlerine karşı sorumluluğu ve biyolojik dürtülerin etkisi gibi metafizik teorileri analiz eder ve ahlaka otorite kazandıranın ne olduğunu ve etik davranışın nasıl göründüğünü belirlemeye çalışırlar. “Etik” genellikle bir grubun eylemlerini, “ahlak” ise bireyin davranışlarını ifade eder, ancak bu iki kelime çoğu zaman birbirinin yerine kullanılır.
Etik felsefesi, etik davranışları incelerken üç ana dala ayrılır. Metaetik, etiğin doğasını ve kökenini tartışır. Normatif etik, davranışların etik ya da etik dışı olarak değerlendirilebileceği sistemler geliştirmeye çalışır. Uygulamalı etik ise farklı alanlar için davranış standartları belirler.
METAETİK
Metaetik, etik felsefesinin en soyut ve en az pratik dalıdır. Etiğin kendisini inceler. Metaetikte önemli olan “Etik olan nedir?” sorusu değil, “Etik nedir?” sorusudur. Etikte dilin kullanımını, ahlaka otorite veren şeyi ve etiğin gerçekten var olup olmadığını tartışır.
Metaetikte Dil
Filozoflar, ahlaki bir özelliği tanımlayan cümle yapısının fiziksel bir özelliği tanımlayan cümle yapısıyla esasen aynı olduğunu kabul ederler. “Şiddet yanlıştır” cümlesi, “muzlar sarıdır” cümlesine benzer. Bilişselcilik, bu cümlelerin benzer görünmesinin sebebinin gerçekten benzer olmaları olduğunu öğretir; çünkü her ikisi de gerçeklik hakkında bir anlayış ifade eder. Etik gerçekten vardır ve biz onu tanımlamak için dili kullanabiliriz. (Her ne kadar ifade edilen görüş yanlış olabilir; şiddet kabul edilebilir görülebilir ya da muz mor olabilir.) Bilişsel olmayan görüş ise ahlaki tanımlamaların gerçek ahlaki özellikleri açıklamadığını savunur; çünkü ahlak yoktur. Bunun yerine bu ifadeler, konuşanın duygularını veya isteklerini ifade eder.
Etiğin Keşfi
Eğer etik gerçekten varsa, etik olanı nasıl belirleriz? Bazıları sezgi yoluyla der. Bazıları insan doğasını dikkatle inceleyerek olduğunu söyler. Başkaları ise ahlakı ilahi vahiy aracılığıyla öğrendiğimizi savunur.
Etiğin Otoritesi
Ahlaki olanı belirleyen kimdir? “Zihne bağımlılık” görüşü, etiğin düşünce tarafından oluşturulduğunu öğretir; bu düşünce ister insanın ister Tanrı’nın olsun. Gerçekçiler ise tüm etik davranışların, insan ve Tanrı’dan bağımsız olarak evren hakkında fiziksel bir gerçeğe indirgenebileceğini savunur.
Öznellik ve Evrensellik
Eğer ahlak otoritesini bir kişiden ya da bir grup insandan alıyorsa, etik özneldir; yani duruma veya kişiye göre değişebilir. Ancak ahlak otoritesini doğal dünyadan ya da doğaüstü bir güçten alıyorsa, tüm insanlık aynı yasaya tabidir ve etik evrenseldir.
NORMATİF ETİK
Normatif etik, metaetikten daha pratiktir. Gerçek ve gerçekliği kullanarak bir davranışın etik mi yoksa etik dışı mı olduğunu değerlendirecek bir sistem geliştirmeye çalışır. Normatif etik genellikle kişisel kararlar vermeden önce kullanılan bir araç değildir. Daha çok davranışların ahlaki niteliğini belirlemeye yarayan bir yöntemdir.
Deontoloji
Deontoloji, bir davranışın bir yasa ya da kurala uyuyorsa ahlaki olduğunu söyler. Bu yasa doğal yasa olabilir; yani evrendeki varoluşları nedeniyle tüm insanları bağlayan evrensel bir yasa. Yasa gönüllü olarak girilen bir sözleşme de olabilir. Ya da yasa Tanrı’nın Sözü olabilir. Immanuel Kant tarafından geliştirilen Kantçı etik, yalnızca yasaya uymanın yeterli olmadığını savunur. Kişi bunu isteyerek ve iyi niyetle yapmalıdır.
Sonuççuluk
Sonuççuluk, bir davranış iyi bir sonuca yol açıyorsa iyi olduğunu söyler. Eğer kötü bir sonuca yol açıyorsa kötü kabul edilir. Sonuççular daha sonra “iyi sonucun” tam olarak ne anlama geldiğini, bundan kimin yararlanması gerektiğini, iyiyi kimin belirleyeceğini ve iyi niyetin ne kadar önemli olduğunu tartışırlar.
Etik Görecilik
Etik görecilik, deontolojiye karşı çıkar ve etiğin evrensel olmadığını söyler. Aynı zamanda sonuççuluğa da karşı çıkar; yalnızca “iyi” bir sonuç elde etmeye çalışmanın nasıl davranılması gerektiğini belirlemek için yeterli olmadığını savunur. Bunun yerine etik görecilik, ahlakın farklı insanlar, kültürler ve durumlar için farklı olduğunu öğretir. Bir durumda doğru olan başka bir durumda doğru olmayabilir.
Erdem Etiği
Aristotle ve birçok Antik Yunan filozofu, dikkati davranışın kendisinden çok davranışı yapan kişiye yöneltmenin daha doğru olduğunu düşünüyordu. Erdem etiği, bir davranışın erdemli bir kişi tarafından yapıldığında iyi olduğunu söyler. Eğer bir kişi iyi karaktere, dünya hakkında bilgeliğe ve tatmin olmuş bir yaşama sahipse, yaptığı her şeyde doğal olarak etik davranacaktır.
UYGULAMALI ETİK
Uygulamalı etik, etiğin en pratik dalıdır. Bu, etik teorisinin insan yaşamının farklı alanlarına uygulanmasıdır. İnsanların yaptığı işler ve içinde bulundukları durumlar dikkatle değerlendirilir. Sonuçta izlenmesi gereken standartların bir listesi ortaya çıkar.
Uygulamalı Etiğin Alanları
Uygulamalı etik alanları değişkendir; filozofa ve döneme göre değişir. İş etiği, şirketin sağlığı ile çalışan hakları ve toplumun çıkarları arasında denge kurmaya çalışır. Meslek etiği, uzmanın ihtiyaçlarını danışanın ihtiyaçlarıyla karşılaştırır. Biyomedikal etik, ötanazi, yaşam vasiyetleri ve evrensel sağlık hizmeti gibi konuları ele alır. Organizasyon etiği, bir grubun yasal gerekliliklerin ötesinde neye değer verdiğini gösterir. Sosyal etik, insanların öncelikle kendi uluslarının mı yoksa dünyanın mı vatandaşı olduğunu tartışır. Çevre etiği, çevrenin ihtiyaçlarıyla insanlığın istek ve ihtiyaçları arasında denge kurmaya çalışır. Cinsel etik, eşcinsellik, çok eşlilik ve fuhuş gibi konuları inceler. Siberetik ise nispeten yeni bir alandır ve bilgi yayılımı ile internetin etik sonuçlarını araştırır.
Karar Etiği
Bir kural ya da yasa belirli bir durumu ele almıyorsa, nasıl davranmamız gerektiğini belirlemek için bir yönteme ihtiyaç duyarız. Normatif karar etiği, bir normatif okul seçip davranışlarımıza uygulamamız gerektiğini söyler. Etik özellikler yöntemi ise hangi erdemin bizim için en önemli olduğuna karar vermemizi ve davranışlarımızı bu erdemin yönlendirmesine izin vermemizi önerir. Kazuistik yaklaşım, içinde bulunduğumuz durumu başka bir durumla karşılaştırıp bunu rehber olarak kullanmamızı savunur.
KUTSAL KİTAP’A DAYALI ETİK
Kutsal Kitap’ın büyük bölümü, Tanrı’nın insanlık tarihindeki işlerini ve bizim buna verdiğimiz karşılığı anlatır. Tanrı’nın işlerine verilen doğru karşılık, Kutsal Kitap’a dayalı etik anlayışıdır.
Kutsal Kitap’a Dayalı Metaetik
Kutsal Kitap, dilin gerçeği ifade etmek için var olduğunu açıkça öğretir (Süleyman’ın Özdeyişleri 12:17). Ayrıca Kutsal Yazılar bize neyin etik olduğunu öğretir (2. Timoteos 3:16-17) ve ahlakın evrensel olduğunu bildirir (Matta 5:17-18).
Kutsal Kitap’a Dayalı Normatif Etik
Kutsal Kitap görecilikten söz etmez, ancak etik ile bu etiği farklı durumlarda uygulamak için kullanılan pratik yasalar arasında ayrım yapar. Bir etik ilke başkalarını sevmektir (Markos 12:30). Bu ilkeyi ifade eden bir yasa ise çalmamaktır (Mısır’dan Çıkış 20:15). Ayrıca etik davranışın doğal hale gelmesi için karakter geliştirmemiz gerekir (Yuhanna 16:13); bu da erdem etiğini andırır. Sonuççuluk ise iyi bir sonuca ulaşmayı hedeflediğimiz için değil, Tanrı’nın bize verdiği yasaların bizim iyiliğimiz için iyi amaçlarla verilmiş olması nedeniyle önem kazanır (Yeşu 1:8).
Kutsal Kitap’a Dayalı Uygulamalı Etik
Kutsal Kitap insan yaşamının farklı alanlarında doğru davranışları da ele alır. Levililer Kitabı’nın büyük bölümü etiğin pratik uygulamalarına ayrılmıştır. Yeni Antlaşma ise hem normatif sistemleri (2. Timoteos 3:16), hem etik karakteri (1. Korintliler 13:12), hem de kazuistik yaklaşımı ele alır (İsa’nın tüm benzetmeleri).
Etik felsefesi düşünülürken Vaiz 12:11-14 şu şekilde uygulanabilir:
Bilgelerin sözleri üvendire gibidir, derledikleri özdeyişlerse, iyi çakılan çivi gibi; bir tek Çoban tarafından verilmişler. Bunların dışındakilerden sakın, evladım. Çok kitap yazmanın sonu yoktur, fazla araştırma da bedeni yıpratır.
13Her şey duyuldu, sonuç şu:
Tanrı'ya saygı göster, buyruklarını yerine getir,
Çünkü her insanın görevi budur.
Tanrı her işi, her gizli şeyi yargılayacaktır,
İster iyi ister kötü olsun.
English
Etik felsefesi nedir?
