Soru
Çifte etki ilkesi nedir?
Yanıt
Çifte etki, yardım amaçlı bir eylemin ahlaki açıdan zararlı bir yan etkiye de yol açacağı durumlarda en etik eylemi belirlemek için kullanılan normatif etik uygulamasıdır. Öncelikle Katolik teologlar ve biyoetikçiler tarafından kürtaj veya ötenaziye yol açabilecek tıbbi tedavilerde ve adil savaş stratejileriyle ilgili tartışmalarda kullanılır.
Çifte etki ilkesi, Thomas Aquinas'ın Summa Theologiae adlı eserinde ortaya çıkmıştır. Soru 64, Cinayet, Madde 7'de Aquinas, meşru müdafaa ahlakını tartışır. Augustine'in, meşru müdafaa için öldürmenin yasal olmasına rağmen etik olmadığına dair inancından yola çıkar. Augustine, sadece hayatı da dahil olmak üzere değerli bir şeyi istemeden kaybetme korkusu olmadan yaşamak için öldürmenin yanlış olduğuna, kişinin ahlaki bütünlüğünden daha fazla mal varlığına değer vermemesi gerektiğine inanıyordu. Aquinas daha sonra meşru müdafaa için öldürmeye karşı diğer argümanları sıralar. Bunlardan biri, bir kişi hayatını kurtarmak için zina yapmamalıysa, cinayet zinadan daha kötü olduğu için kesinlikle öldürmemesi gerektiğidir. Diğeri ise, Romalılar 12:19'da intikam almamamız gerektiği söylenir. Bu argüman, meşru müdafaa intikam almaktan daha kötüdür, çünkü kötülüğe tepki olarak değil, onu önceden tahmin ederek yapılır.
Aquinas daha sonra, meşru müdafaa'nın doğal hukuk tarafından desteklendiğine karar verir, ancak bu, koşullu olarak uygun şiddet kullanılması durumunda geçerlidir. Hedeflenen kurbanın tepkisi tehditle orantısızsa ve ölümle sonuçlanırsa, meşru müdafaa eylemi ahlaka aykırıdır. Başkasının canını almak ahlaka aykırıdır, ancak başkasının canını almaktan o kadar korkmak da ahlaka aykırıdır ki, kendi canınızı savunamazsınız. Kasıtlı öldürme, asker veya mahkeme memuru gibi bir otorite tarafından görevlendirildiğinde ahlaki olur.
Daha sonraki etikçiler, Aquinas'ın kendini koruma konusundaki inancını, iyilik yapmanın ahlaki açıdan zararlı yan etkileri, özellikle de ölümle sonuçlanabileceği tüm durumları kapsayacak şekilde uyarladılar. Çift etkiyi karakterize eden dört ilkeye ulaştılar:
1. Eylemin kendisi ahlaki açıdan iyi veya tarafsız olmalıdır;
2. Eylemi gerçekleştiren kişi ahlaki açıdan ciddi bir zararı öngörebilir, ancak bunu istememelidir;
3. İyi sonuç, eylemin kendisi nedeniyle ortaya çıkmalı, olumsuz etki nedeniyle değil;
4. İyi sonucun değeri, olumsuz etkinin zararından daha ağır basmalıdır.
Çifte etki ilkeleri, normatif etiğin ana kategorilerini kapsar. Bir eylem, deontoloji ve Hristiyan etiği kullanılarak yanlış veya doğru olarak tanımlanabilir. Eylem sahibinin arzusu, erdem etiğinde ele alınan karakterini yansıtır. İyi ve kötü etkilerin sırası ve niteliği, etik görecelilikle ilişkili olabilir. Ve iyinin kötüyü aşması gerektiği inancı, sonuççuluğun bir uygulamasıdır.
Çift etki birçok farklı senaryoya uygulanabilir, ancak öncelikle tıp uzmanları tarafından bir tedavinin etik olup olmadığını belirlemek için kullanılır. Özellikle Katolik hastanelerinde, en sık incelenen iki durum kürtaj ve ötenazidir.
Ötenaziye uygulandığında, çift etki ilkesi, iyi olan ağrının giderilmesini, kötü olan muhtemel ömür kısalığıyla karşılaştırır. Çift etki, ilacın ancak birincil amaç ağrıyı gidermek ve ölümü hızlandırmak değilse verilebileceğini belirler.
Çift etki çerçevesi bazen tıbbi tedavinin kapsamını belirlemek için kullanılır. Örneğin, bir kadının dış gebeliği varsa, bebeğin yaşayamayacağı ve annenin de yaşayamayabileceği anlaşılır. Fetüsü erken dönemde almak basit bir işlemdir, ancak teknik olarak bu bir kürtajdır. Bu nedenle doktor, fallop tüpünün tamamını almayı tercih edebilir. Fallop tüpünün alınması genellikle gereksizdir, ancak bu, bebeğin ölümünün annenin hayatta kalmasının nedeni değil, sadece bir sonucu olduğu görüşünü mümkün kılar.
Çift etki, savaş konularının tartışılmasında da kullanılır. Askeri bir tesisi veya köprü gibi stratejik bir hedefi bombalamak, sivillerin bulunması durumunda bile etik kabul edilir, çünkü sivillerin ölümü öngörülebilir olsa da istenmeyen bir durumdur. Ancak, hükümeti moralini bozarak teslim olmaya zorlamak için sivilleri bombalamak etik değildir, çünkü iyi olan (moral bozukluğu) kötü olanın (sivil kayıplar) doğrudan bir sonucudur. Bu gibi durumlarda, altyapıyı yok etmeden önce sivillere yaklaşan bombardımanı bildirmek gibi, zararı hafifletmek için genellikle önlemler alınır.
Geleneksel bir etik ikilem olan tramvay rayı anahtarı da çift etki kullanılarak analiz edilebilir. Bir tramvay rayda hızla ilerliyor ve bir Y kavşağına yaklaşıyor. Önünde hareket edemeyen beş kişi duruyor. Bitişik rayda bir kişi duruyor. Çift etkiye göre, bir seyirci anahtarı çevirip tramvayı yönlendirebilir, böylece beş kişi yerine bir kişi ölür. Arzu, beş kişiyi kurtarmaktır; eylem ise rayı değiştirmektir. Bir kişinin ölümü, beş kişinin kurtarılmasına doğrudan yol açmaz; bu, öngörülebilir ancak istenmeyen bir yan etkidir ve beş kişinin ölümünden orantılı olarak daha az ağırlığı vardır. Ancak, seyirci tramvayı durdurmak için başka bir kişiyi tramvayın önüne atamaz. Ezilen kişi tramvayı durdurur, ancak beş kişinin kurtarılması, bir kişinin ölümünün doğrudan bir sonucu olur ve bu nedenle etik olmaz.
Çift etki, bir dizi başka konuda da kullanılabilir. Bir avuç insan Guillain-Barre sendromu gibi hastalıklara kurban olacaksa, hayatı tehdit eden hastalıkları önlemek için aşı kullanmak etik midir? Bir askerin ölümü çevresindekileri doğrudan kurtaracaksa, canlı bir el bombasının üzerine atlaması etik midir? Yeni bir baraj seli kontrol altına alacak ve elektrik sağlayacaksa, birkaç ev yıkılsa bile kamulaştırma etik midir? Alternatifin soğuktan ölmek olması durumunda, bir kayanın altında sıkışmış bir eli kesmek doğru mudur?
Çifte etki ilkesi mutlak bir araç değildir. Eylemlerin kendisi her zaman doğru veya yanlış değildir. Ve sorular devam ediyor: Çifte etkiyi uygulamak, yaşam vasiyetiyle çelişebilir mi? Eylemde bulunan kişi, zararın olasılığını ve boyutunu en aza indirmek için ne kadar çaba göstermelidir?
Çifte etki, eyleme geçen kişilere yavaşlayıp eylemlerinin sonuçları hakkında düşünme fırsatı verdiği için yararlıdır. Ayrıca, açık bir Kutsal Kitap cevabı olmayan zor kararlarla karşı karşıya kalan tıp uzmanlarına huzur verir. Elbette, zor kararlar her zaman dua ve Kutsal Ruh'un yönlendirmesine boyun eğmeyi içermelidir. Tanrı'nın iyiliği, insanın düşüncesinden sonsuz derecede daha büyüktür. Yakup 1:5'te şöyle denir: "İçinizden birinin bilgelikte eksiği varsa, herkese cömertçe, azarlamadan veren Tanrı'dan istesin; kendisine verilecektir."
English
Çifte etki ilkesi nedir?
