Soru
Platon kimdi? Platonizm / Platonik düşünce, Kutsal Kitap dönemlerinde toplumu nasıl etkiledi?
Yanıt
Platon genellikle insanlık tarihinin en büyük filozofu olarak kabul edilir. Felsefeye yaklaşımı ve kullandığı terminoloji, binlerce yıl boyunca Batı felsefesi üzerinde etkili olmuştur. Günümüzde onun görüşlerinin birebir savunulduğu durumlar nadirdir ve ileri sürdüğü düşüncelerin çoğu, ölümünden sonraki binlerce yıl boyunca değiştirilmiş veya yeniden şekillendirilmiştir. Ancak Platon’un etkisinin, kendisinden sonra gelen neredeyse tüm metafizik tartışmaların içeriğinde olmasa bile üslubunda görüldüğünü söylemek abartı olmaz.
Platon, tek ve her şeye gücü yeten bir Tanrı düşüncesini savunmak için kullanılan kozmolojik argümanın bir biçimini ortaya koymuştur. Gerçek ve mutlak ahlak hakkındaki görüşleri, Yahudi-Hristiyan düşüncesiyle oldukça benzerdir. Ayrıca tüm insanlarda ölümsüz bir yön bulunduğuna inanıyordu; ancak Platon’un anlayışında bu, bir tür reenkarnasyonu içeriyordu. Platon’un Tanrı anlayışı, evreni yoktan değil, kaostan sürekli şekillendiren bir Tanrı düşüncesiydi. Ayrıca beden ve ruhun tamamen ayrı olduğunu, bedenin doğal olarak ruhtan aşağı olduğunu savunuyordu. Ahlak anlayışına göre ise ahlaklı davranış her zaman eğitim meselesiydi.
MÖ 4. yüzyılın başlarında yaşayan Platon, düşünmeye akılcı ve sistemli yaklaşan ilk filozof değildi. Bu açıdan Platon tamamen çığır açan bir düşünür sayılmazdı. Onun çalışmalarını asıl farklı kılan şey, kapsamının genişliği ve kullandığı terminolojinin faydalı oluşuydu. Çok çeşitli konular hakkında yazması ve bunu belirli, tutarlı ve açıkça tanımlanmış terimlerle yapması, eserlerini sonraki binyıllar için vazgeçilmez hâle getirmiştir. Platon’un birçok yazarı etkilediği doğrudur; ancak bu etkinin öncelikle yöntemsel olduğu, ruhsal veya dinsel olmadığı unutulmamalıdır.
Platon’dan sonra gelip onun yaklaşımını benimseyen kişiler bazen “Platoncular” veya “Platonizm taraftarları” olarak adlandırılır. Bu terimlerin kapsamı oldukça geniştir. Ancak hepsi Platon’un metafiziğinin temel taşı olan “formlar” anlayışında birleşir. Platoncu düşünceye göre bu formlar evrensel ve nesnel gerçekliklerdir. Platonizme göre bu fikirler birer varlık veya kişi değildir.
Teknik bir terim olarak Platonizm, bir felsefe okulundan ziyade soyut nesnelerin varlığına inanmayı ifade eder. Kısaca bu, maddi dünyada veya insan zihninde bulunmayan, fakat gerçekliğin başka bir yönünde var olan bazı şeylerin kabul edilmesi anlamına gelir. Bu düşüncenin Platon’un kendi felsefesiyle veya Platonizmin çeşitli okullarıyla bağlantısı oldukça dolaylıdır.
Yahudi-Hristiyan inancı açısından bakıldığında Platon’un etkisi önemli olsa da dolaylıdır. Yahudilik, temel inançlarını geliştirmiş ve Kutsal Yazılar’a Platon doğmadan yüzyıllar önce sahip olmuştu. İbrani metafiziği ile Platon’un düşünceleri arasında bazı benzerlikler bulunsa da, tarihsel olarak bir etkileşim olduysa bunun Yahudiliğin Platonizmden etkilenmesi değil, Platonizmin Yahudilikten etkilenmesi yönünde olduğu anlaşılır.
Öte yandan Yeni Antlaşma, Grek felsefesinin özellikle de Platonizm ve benzeri düşünce akımlarının etkili olduğu bir dönemde yazılmıştır. Hristiyanlar sık sık bu düşünce okullarına dayanan dünya görüşlerine karşı çıkmak zorunda kalmıştır. Ayrıca o dönemde kullanılan baskın yazım biçimleri de büyük ölçüde Platon gibi düşünürlerin çalışmalarından etkilenmişti. Bu nedenle Hristiyanlığın felsefi terimleri kullanırken Platon’dan büyük ölçüde yararlandığını söylemek tamamen doğrudur. Ancak bu durum, Platon’un Hristiyan düşüncesini oluşturduğu anlamına gelmez. Aynı şekilde Carl Linnaeus’un sınıflandırma sisteminin yaygın biçimde kullanılması da hayvanları Linnaeus’un oluşturduğu anlamına gelmez.
Başka bir ifadeyle modern Hristiyan dünyası Platon’a çok şey borçludur; çünkü Platon, Yahudi-Hristiyan düşüncelerini Batı dünyasında anlamlı şekilde tartışabilmemiz için gerekli kavramları ve konuları sağlamıştır. Onun yöntemi, aslında neredeyse tüm Batı felsefesini etkilemiştir. Ancak Hristiyan imanının gerçek, dinsel ve ahlaki öğretileri Platon’dan çok önce vardı; Platon’dan etkilenmiş olduklarına dair bir kanıt yoktur ve bu öğretiler Platon’a ya da onun yazılarına bağlı değildir.
Kısacası Platonizm, Hristiyanlığı dolaylı olarak iki açıdan etkilemiştir: Mantıklı tartışmalar için ortak bir düşünce dili sağlamış ve Hristiyanlığın kendisine alternatif olarak sunulabileceği karşıt bir dünya görüşü oluşturmuştur. Özellikle ikinci yüzyıldan sonraki erken dönem kilise babalarının yazıları, Yeni Antlaşma dönemindeki yazılara kıyasla Platoncu terminolojiye ve argümanlara daha fazla dayanır.
English
Platon kimdi? Platonizm / Platonik düşünce, Kutsal Kitap dönemlerinde toplumu nasıl etkiledi?
