Soru
Tanrı, Platon'un İyilik Formu mudur?
Yanıt
Platon (MÖ yaklaşık 428–348), tartışmasız insanlık tarihinin en etkili filozofudur. Bu ününü, insanlığın en büyük soruları ile mantığın ve gerçekliğin doğası üzerine kapsamlı eserler yazmış olmasına borçludur. Platon'un tanımları ve kategorileri, Batı felsefi tartışmalarının yapı taşları hâline gelmiştir. Onun vardığı sonuçlara katılmayanlar bile düşüncelerini ve tartışmalarını onun genel sistemi çerçevesinde yürütmüşlerdir. Büyük felsefeler ve dinlerin temel fikirlerinin daha sonra Platon'un yazılarında benzerlikler göstermesi kaçınılmazdı. Bunlardan biri de Platon'un "İyi Ideası" ya da "İyi Formu" olarak adlandırdığı kavramdır. Bu kavram, Kutsal Kitap'ın Tanrısı ile birçok ortak özelliğe sahiptir.
İyi Formu, Kutsal Kitap'ın Tanrısı'nın tam ve doğru bir anlayışını yansıtmaz; bunun yerine Platon'un bakış açısı, Pavlus'un Atinalılar'ın "bilinmeyen tanrısı" dediği şeye benzerdi (Elçilerin İşleri 17:23). Mantık ve akıl, Platon'un bir şey görmesini sağladı, ancak onun bunu Kutsal Yazılar'ın Rab'bi olarak tanımasını sağlamadı. Platon'un eserleri Yeni Antlaşma döneminde yaygın olarak biliniyordu; Orta Çağ'da Hristiyan ilahiyatını açıklamaya yardımcı olmak amacıyla onun fikirlerinden yararlanıldı. Ancak Platon'un "Formu", Kutsal Kitap'ın Tanrısı değildir; aksine, genel vahyin bile bizi Yaratıcı'ya yönlendirdiğinin bir örneğidir (bkz. Mezmur 19:1).
Platon'a göre var olan her şey, mükemmel, sonsuz ve fiziksel dünyanın ötesinde var olan ideal bir örneği, yani bir "formu" yansıtır. Örneğin bir şeyin "güzel" olduğunu söylemek, onun "Güzellik Formu"na katıldığını söylemektir. Kare biçimindeki nesneler "Kare Formu"na katılır ve benzeri şekilde devam eder. Bir kaniş çizimini, çizim mükemmel ve soyut "Kaniş" formuna ne kadar çok benziyorsa o kadar hızlı tanıyabiliriz. Formların kendileri de daha yüksek bir forma katılabilir. Kare ve Daire, "Mükemmel Geometri Formu" ya da buna benzer daha üst bir formun alt kümeleri olarak görülebilir. Kaniş, Bulldog ve Collie formlarının tümü de "Köpek Formu"na katılır. Formların tam adları ve sayısı aslında Platon'un asıl vurgusu değildir; önemli olan onların birbirleriyle nasıl ilişki kurdukları fikridir.
Bu yaklaşım, tek bir noktaya doğru daralan piramit benzeri bir form düzenini öne sürer. Zirvede, diğer bütün formların katıldığı nihai Form bulunur. İşte bu, Platon'un "İyi Formu"dur: Var olan her şeyin kaynağı olan, eşsiz, sonsuz, maddesel olmayan ve nedeni olmayan neden. Platon'un felsefesinde İyi Formu ya da İyi Ideası, bütün gerçekliğin tek temelidir. Bu durumda yalan ya da zalimlik gibi olumsuz özellikler, Gerçeklik ya da Merhamet formlarına yeterince uygun olmamanın sonucu olarak görülür.
İşte bu özellikler, Kutsal Kitap inancının Tek Gerçek Tanrı'ya, Rab'be atfettiği özelliklerle aynıdır. O, "ilk neden", sonsuz, yaratılmamış ve eşsiz olandır; diğer her şey O'nun ölçüsüne göre değerlendirilir. Kötü, çirkin ya da yanlış olan her şey, Tanrı'nın ölçülerinden saptığı için böyledir. Ancak Platon, kendi düşüncesine kişilik ya da etkin ilişki gibi özellikleri dâhil etmemiştir. Platon'un İyi Formu ya da İyi Ideası soyut ve kişisel olmayan bir kavramken, Kutsal Kitap'ın Tanrısı belirli ve kişiseldir.
Thomas Aquinas gibi Hristiyan filozoflar Tanrı'yı felsefi terimlerle açıklamaya çalıştıklarında, çalışmaları zorunlu olarak ilk kez Platon'la ilişkilendirilen birçok düşüncenin uyarlanmasını gerektirmiştir. Platon'un gerçeklik hakkında kavradığı birçok şey, Tanrı'nın kim olduğunu ve ne olduğunu doğru biçimde yansıtmaktadır. Bu anlamda Platon'un İyi Formu Tanrı olarak ya da bunun tersi düşünülebilir. Ancak teknik olarak konuşmak gerekirse, bu ikisi ayrı kavramlardır. Bu düşünce daha sonra Aristoteles'in "hareket etmeyen hareket ettirici" kavramında daha da geliştirilecektir.
English
Tanrı, Platon'un İyilik Formu mudur?
